भारतकाे हिमाचल प्रदेशमा केही साता अघि आएकाे बाढी र पहिराेका कारण कैयाैँकाे निधन हुनुका साथै घर, सडकजस्ता भाैतिक स‌‌ंरचनामा ठूलाे क्षति भएकाे थियाे । यसै सन्दर्भमा सामाजिक सञ्जालमा त्यहाँ गएकाे बाढीकाे दृश्य भन्दै भिडियाे र फाेटाे भाइरल भएका छन् ।

खासगरी भारतीय सामाजिक सञ्जाल प्रयाेगकर्ताले हिमाचल प्रदेशकाे बाढीकाे भिडियाे भन्दै खाेलाले किनारकाे वस्ती कटान गर्दै गरेकाे भिडियाे फेसबुक र युट्युबमा सेयर गरेका छन् । 

नेपाल चेकले गरेकाे तथ्य जाँचमा साे दृश्य पूर्वी नेपालकाे दुहबीस्थित बुडी खाेलाले छेवैमा रहेकाे वस्तीमा कटान गरेकाे दृश्य भएकाे पत्ता लगाएकाे छ । 

याे निचाेडमा पुग्नका लागि हामीले गुगल अर्थ प्रयाेग गरी भूस्थिति विधिकाे प्रयाेग गर्याैँ । 

उक्त भिडियाकाे तथ्य जाँच गर्ने क्रममा हामीले सबैभन्दा पहिला युट्युब प्रयाेगकर्ता गाेपाल प्रधानले २०७३ साल जेठ ११ गते अपलाेड गरेकाे भिडियाेकाे अध्ययन गर्याैँ । पाँच मिनेट १५ सेकेण्ड लामाे उक्त भिडियाेमा उनले सबैभन्दा महत्वपूर्ण सूचना भिडियाेकाे शीर्षकमार्फत दिएका छन्, “दुहबी वाटर फ्लाे” ।  यस सूचनाका आधारमा हामीले भिडियाे कहाँकाे हाे भनी गुगल अर्थकाे सहायताले पत्ता लगायाैँ ।

प्रधानकाे सूचनाकाे आधारमा हामीले गुगल अर्थमा दुहबी वरिपरीकाे मिल्दाेजुल्दाे स्थानकाे खाेजी गर्याैँ । भिडियाेमा एक पुरुषकाे बाेली (“ओ गयाे”) ले त्याे दृश्य नेपालकाे हाे भन्ने जनाएकाे थियाे । भिडियाेमा खाेलाकाे बाढीले वस्ती कटान गर्ने क्रममा शुरुमा एउटा ढिस्काे खसेकाे देखिन्छ । त्यसपछि अर्काे अनि अर्काे हुँदै खाेलाले एकपछि अर्काे कटान गरी नजिककाे भूभागमा क्षति गरेकाे देखिन्छ । छेवैमा एउटा सुँगुर हिँडिरहेकाे दृश्य पनि छ । त्यसपछि एउटा रुखसमेत ढल्छ । अनि क्यामरा किनारमा उभिएर हेरिरहेका मानिसतिर माेडिन्छ । त्यसपछि वरिपरीका दृश्य देखिन्छ । केही महिला पनि देखिन्छन् । सिटी बजेकाे सुनिन्छ ।  

भिडियाेमा “भर्खर प्रशासन आउँदैछ खालि गराउन” भनेसँगै प्रहरीकाे आगमन हुन्छ । त्यसपछि हर्न बजेकाे सुनिन्छ । सँगै पुलकाे छेउमा उभिएर मानिसहरु  खाेलाले कटान गरेकाे हेर्दै गरेकाे दृश्य छ । भिडियाेमा क्षतिका थप दृश्य कैद छन् । त्यसपछि क्यामराले फराकिलाे दृश्य देखाउँछ । कसैले भनेकाे सुनिन्छ, “अपलाेड गर्नुपर्छ याे भिडियाे” । भिडियाेमा एकजनाले “याे भाग जान्छ” भनेकाे सुनिन्छ । नभन्दै  लगत्तै एउटा ढिस्काे र रुख ढलेर खाेलामा मिसिन्छ । कैयाैँ मानिसहरु खाेलाले कटान गरेकाे हेर्छन् । कटान जारी छ र सँगै खाेलाकाे धार परिवर्तन गर्ने प्रयास पनि । एम्बुलेन्सकाे आवाज सुनिन्छ । थप कटान हुन्छ । 

यी विवरणहरुबाट केही जानकारी मिले पनि हामीलाई खाेला र वस्तीकाे नाम पत्ता लगाउनु चुनाैतीपूर्ण थियाे । त्यसका लागि हामीले गुगल अर्थमा सुनसरी, चताराकाे नहरलाई शुरुवाती विन्दु मानी हेर्दै गयाैँ । त्यस क्रममा दुहबीकाे एक ठाउँमा कालाे माटाे देखियाे । यसबाट हामीलाई भिडियाेसँग मेल खाने एउटा बलियाे स‌ंकेत फेला पर्याे । त्यसपछि पुल फेला पर्याे । काेशी लाेकमार्गस्थित बुडी खाेलामा गएकाे बाढीले कटान गरेकाे भिडियाे भन्ने थाहा भयाे । 

हामीले गुगल अर्थकाे एउटा महत्वपूर्ण फिचर ‘हिस्टाेरिकल स्याटेलाइट इमेज’ प्रयाेग गरी हेर्याैँ । याे बाढी २०७३ सालमै गएकाे थियाे भन्ने यकिन गर्न हामीले सन् २०१४ अर्थात् त्यसभन्दा दुई वर्ष अघिकाे खाेला र पुलकाे दृश्य हेर्याैँ । त्यसमा बाढी गएकाे देखिएन । त्यसपछि सन् २०१६ अक्टाेबरमा गुगल अर्थमा कैद भएकाे तस्बिर हेर्याैँ जसमा बाढीले साे वस्ती तहसनहस पारेकाे देखिन्छ । 

यसलाई थप पुष्टि गर्नका लागि हामीले नेपाल खबरका दुहबीस्थित पत्रकार सुमन पुरीलाई सम्पर्क गर्याै । उनले पनि साे भिडियाे २०७३ सालमा बुडीखाेलाले गरेकाे कटानकाे भएकाे बताए । त्यतिबेला उक्त घटना बा रे कुनै समाचार प्रकाशित भएका छन् कि भनी खाेज्दा त्यस्ताे केही फेला परेन । यी प्रमाणहरुका आधारमा हामीले भारतकाे हिमाचल प्रदेशमा हालै गएकाे बाढीकाे भन्दै भाइरल भिडियाेसम्बन्धी दाबी भ्रामक भएकाे ठहर गरेका छाैँ ।

दाबी	दाबीकर्ता	नेपाल चेक निष्कर्ष
भारतकाे हिमाचल प्रदेशमा हालै गएकाे बाढीकाे भिडियाे ।	सामाजिक सञ्जाल प्रयाेगकर्ता	भ्रामक